Prostaatontsteking (prostatitis): oorzaken, typen en behandeling

Midden in de nacht. Koorts. Een zeurende pijn diep in het bekken die je niet kunt plaatsen. Je hebt geen blaasontsteking: althans, dat denk je. Maar dit voelt anders.

De huisarts zegt: prostaatontsteking. Antibiotica, vier weken. Maar na de kuur is de pijn er nog steeds.

Dat overkomt de meeste mannen met prostatitis. Want bij meer dan 90% van de gevallen is de oorzaak niet bacterieel. Antibiotica helpen dan niet: maar dat staat niet op het recept.

Prostatitis is de meest voorkomende urologische diagnose bij mannen onder de 50. En tegelijk de meest misbegrepen. In dit artikel lees je welke vier typen er zijn, hoe je ze herkent, wat werkt als behandeling en wanneer je verder moet zoeken dan een antibioticakuur.

Wat is een prostaatontsteking?

Een prostaatontsteking (prostatitis) is een ontsteking van de prostaat, de klier die net onder de blaas zit en de plasbuis omsluit. Omdat de prostaat zo dicht bij de blaas en plasbuis ligt, hebben ontstekingen hier bijna altijd invloed op het plassen: pijn, aandrang, moeite met opstarten of een gevoel van onvolledige lediging.

Wat de meeste mannen niet weten, is dat "prostaatontsteking" een overkoepelende term is voor vier heel verschillende aandoeningen. Die vier typen hebben verschillende oorzaken, verschillende symptomen en: cruciaal: een heel verschillende behandeling. Een type II behandel je met antibiotica. Een type III niet, ook al lijken de klachten sprekend op elkaar.

De vier typen prostatitis: officiële NIH-classificatie

De indeling die urologen wereldwijd gebruiken is de NIH-classificatie (National Institutes of Health). Elk type heeft een eigen oorzaak, verloop en behandelstrategie.

Type III (CP/CPPS) is veruit de meest voorkomende vorm: meer dan 90% van alle prostatitis-diagnoses valt hieronder. De oorzaak is onbekend. Spierspanning in het bekken, zenuwsensitisatie, een doorgemaakte infectie of stress spelen waarschijnlijk een rol: maar geen van deze factoren is aantoonbaar bij alle patiënten.

Symptomen: hoe herken je een prostaatontsteking?

De klachten overlappen sterk met andere prostaatproblemen, wat de diagnose lastig maakt. Toch zijn er patronen die per type verschillen.

Acute prostatitis (type I) begint plotseling en hevig: hoge koorts (boven 38,5°C), rillingen, een ziek gevoel, pijn in het perineum (tussen anus en balzak) en moeite met plassen. Dit is een medische spoedsituatie. Ga naar de huisarts of spoedeisende hulp.

Chronische bacteriële prostatitis (type II) is milder maar hardnekkig. Terugkerende urineweginfecties zijn het kenmerk, veroorzaakt door dezelfde bacterie. Tussen de episoden door zijn er weinig of geen klachten.

CP/CPPS (type III) is het moeilijkst te omschrijven. Pijn of ongemak in het bekkengebied die langer dan drie maanden aanhoudt. Soms in de lies, de onderrug, de testikels of bij het klaarkomen. Plasklachten zijn wisselend. Koorts ontbreekt altijd. Kweek en urineonderzoek tonen geen infectie aan.

Prostatitis of vergrote prostaat? Het verschil

Veel mannen twijfelen of hun klachten komen van een prostaatontsteking of een vergrote prostaat (BPH). De symptomen overlappen, maar er zijn duidelijke verschillen.

Een belangrijk punt over PSA: een acute prostaatontsteking kan de PSA-waarde tijdelijk sterk verhogen: soms naar 20 of hoger. Dat is geen aanwijzing voor kanker, maar een reactie op de ontsteking. Urologen wachten na een prostatitis-episode daarom minstens zes weken voor ze een PSA-uitslag interpreteren.

Oorzaken en risicofactoren

De taartgrafiek hieronder toont de relatieve bijdrage van elke oorzaak.

Behandeling: wat werkt: en wat niet

Type I (acuut, bacterieel): Antibiotica zijn de enige optie en werken snel. Fluorochinolonen (ciprofloxacine) of trimethoprim zijn standaard. Bij hoge koorts of ernstige klachten is ziekenhuisopname nodig voor intraveneuze toediening.

Type II (chronisch, bacterieel): Langere antibioticakuren van vier tot zes weken zijn nodig, omdat antibiotica slecht doordringen in prostaatweefsel. De kans op terugkeer is hoog. Preventieve lage doseringen worden soms overwogen bij frequent terugkerende infecties.

Type III (CP/CPPS): Dit is waar de meeste mannen vastlopen. Antibiotica helpen niet bij een niet-bacteriële oorzaak: toch worden ze regelmatig voorgeschreven. Behandelingen die wél effect kunnen hebben:

• Alfablokkers (zoals tamsulosine) ontspannen de gladde spieren in de prostaat en plasbuis, wat de plasklachten verlicht
• Bekkenbodemoefeningen verlagen de spierspanning in het bekken en zijn bij een deel van de mannen effectief
• Pijnmanagement via amitriptyline of pregabaline bij ernstige zenuwpijn
• Psychologische ondersteuning: chronische pijn en stress versterken elkaar; CGT heeft in studies effect aangetoond

Hoe stelt de huisarts de diagnose?

De diagnose prostatitis is niet eenvoudig, omdat er geen eenduidige test bestaat voor type III. De huisarts combineert meerdere stappen.

Anamnese: De huisarts vraagt naar de aard van de pijn (lokatie, duur, ernst), plasklachten, seksuele klachten en eventuele eerdere infecties. Veel huisartsen gebruiken hiervoor de NIH-CPSI-vragenlijst: een gevalideerde scorelijst die pijn, plasklachten en kwaliteit van leven beoordeelt op een schaal van 0-43. Een score boven de 15 wijst op matige tot ernstige klachten.

Urineonderzoek: Een kweek en sediment bepalen of er bacteriën of leukocyten aanwezig zijn. Bij type I en II is dat aantoonbaar; bij type III niet. Toch wordt bij type III ook soms een verhoogd aantal leukocyten gevonden in de prostaatvloeistof (type IIIa) of niet (type IIIb).

Rectaal toucher: De huisarts of uroloog voelt de prostaat via de anus. Bij acute prostatitis is de prostaat drukpijnlijk en warm. Bij chronische prostatitis is het toucher soms normaal, ondanks klachten.

PSA-bloedtest: Zoals beschreven kan PSA sterk verhoogd zijn bij prostatitis. De huisarts zal dit na herstel herhalen. Wil je begrijpen wat de PSA-waarde precies betekent, lees dan ons artikel over PSA-waarden.

Alarmsignalen

Het stappenplan hieronder vat de aanbevolen aanpak samen.

Gaat prostatitis vanzelf over?

Dat hangt volledig af van het type.

Acute prostatitis (type I) geneest bij de meeste mannen volledig met een adequate antibioticakuur. Zonder behandeling kan het uitgroeien tot een prostaatabces: een ernstige complicatie die chirurgische drainage vereist.

Chronische bacteriële prostatitis (type II) is hardnekkiger. Zelfs na een volledige kuur keert de infectie bij een deel van de mannen terug, omdat bacteriën zich kunnen verschansen in biofilms in het prostaatweefsel waar antibiotica slecht bij kunnen.

CP/CPPS (type III) heeft een grillig beloop. Bij sommige mannen verdwijnen de klachten na enkele maanden spontaan. Bij anderen zijn ze chronisch aanwezig, met perioden van verergering en verlichting. Volledige genezing is mogelijk maar niet gegarandeerd. Vroeg actief aan de slag gaan met niet-medicamenteuze behandeling: bekkenbodemoefeningen, stressreductie, leefstijl: geeft de beste prognose.

Prostatitis en vruchtbaarheid

Een vraag die mannen zelden hardop stellen maar vaak wel hebben: heeft prostatitis invloed op de vruchtbaarheid?

Het eerlijke antwoord is: soms. De prostaat maakt prostaatvloeistof aan die spermacellen beschermt en beweeglijk houdt. Een ontsteking kan de samenstelling van die vloeistof tijdelijk veranderen: meer oxidatieve stress, hogere pH, veranderde enzymactiviteit. Studies laten wisselende resultaten zien, maar bij mannen met CP/CPPS en verminderde vruchtbaarheid is behandeling van de prostatitis soms stap één in het fertiliteitsonderzoek.

Na herstel van een acute of chronische bacteriële prostatitis normaliseert de zaadkwaliteit bij de meeste mannen weer. Bij langdurige CP/CPPS zonder behandeling is het beeld minder duidelijk.

Veelgestelde vragen over prostaatontsteking

Is prostatitis besmettelijk?
Nee. Bacteriële prostatitis ontstaat doordat bacteriën uit de eigen darmflora of urinewegen terugstromen naar de prostaat. Het is geen seksueel overdraagbare aandoening, hoewel seksuele activiteit bij een acute episode pijnlijk kan zijn en tijdelijk wordt afgeraden.

Kan ik sporten met prostatitis?
Bij acute prostatitis: rust. Bewegen verergert de klachten en vertraagt herstel. Bij chronische CP/CPPS is matige beweging juist gunstig: wandelen, zwemmen, yoga. Vermijd intensief fietsen of roeien bij actieve klachten vanwege druk op het perineum.

Wat is het verschil tussen prostatitis en prostaatkanker?
Prostatitis en prostaatkanker kunnen vergelijkbare klachten geven en beide een verhoogde PSA-waarde veroorzaken. Ze zijn niet aan elkaar gerelateerd: prostatitis veroorzaakt geen prostaatkanker. De uroloog onderscheidt ze via PSA-verloop, echo en eventueel biopsie. Lees meer over prostaatonderzoek bij verdachte waarden.

Hoe lang duurt herstel van prostatitis?
Type I: 2–4 weken met antibiotica. Type II: 4–6 weken, soms langer bij terugkeer. Type III: sterk wisselend: van enkele maanden tot jaren. Vroeg starten met de juiste behandeling verkort het beloop.

Wanneer ga je naar de huisarts?

Ga dezelfde dag als je koorts hebt in combinatie met pijn bij het plassen en een ziek gevoel: dat kan type I zijn, wat een spoedbehandeling vereist.

Ga binnen een week als je langer dan een paar dagen last hebt van pijn in het bekken of de lies, branderig gevoel bij het plassen zonder koorts, of een gevoel van onvolledige blaaslediging. Lees ook meer over welk onderzoek de huisarts doet bij prostaatklachten en wat je kunt verwachten.

Ga terug als klachten terugkeren na een antibioticakuur, of als je al weken klachten hebt zonder duidelijke diagnose. Vraag in dat geval expliciet naar de NIH-classificatie en of een verwijzing naar een uroloog zinvol is.

Wat kun je zelf doen bij chronische prostatitis?

Bij type III: de niet-bacteriële chronische vorm: heeft leefstijl meer invloed dan bij de bacteriële typen. Een aantal aanpassingen die consistent terugkomen in patiëntervaringen en kleinere studies:

1. Warm bad of warmtekussen op het perineum verlicht spierspanning en pijn bij veel mannen met CP/CPPS: simpel maar effectief als eerste stap.
2. Vermijd lang zitten zonder pauze. Druk op het perineum verergert klachten. Gebruik een ringkussen of ergonomisch zadel bij fietsen.
3. Beperk alcohol, cafeïne en scherp eten: deze stoffen irriteren de blaas en kunnen prostatitis-klachten verergeren.
4. Beweeg regelmatig, maar vermijd intensieve bekkensport (zware fietssessies, roeitrainers) bij een acute episode.
5. Orgasme frequentie: bij sommige mannen met CP/CPPS verlichten regelmatige ejaculaties de klachten via afvoer van prostaatsecreties. Bij anderen verergert het. Observeer zelf wat geldt voor jou.

Kruiden en supplementen bij prostaatontsteking

Fytotherapeutisch onderzoek naar prostatitis is beperkt, maar een aantal stoffen heeft aandacht gekregen vanwege hun anti-inflammatoire werking op prostaatweefsel.

Brandnetelwortel bevat polysacchariden met een aantoonbaar anti-inflammatoir effect op prostaatweefsel in laboratoriumonderzoek. Of dat klinisch vertaalt naar klachtenreductie bij prostatitis is minder goed onderzocht, maar de stof is GRAS-geclassificeerd en heeft een sterk veiligheidsprofiel. Pompoenpitten worden traditioneel ingezet bij plasklachten en bevatten zink, dat een rol speelt bij het reguleren van ontstekingsprocessen in de prostaat.

Sommige mannen kiezen voor een dagelijks kruidensupplement als aanvulling op hun behandeling. Prostallo van Lot of Herb bevat 21 kruiden: waaronder brandnetelwortel en pompoenpitten: die traditioneel worden ingezet voor de ondersteuning van een gezonde prostaatfunctie. Prostallo is geen vervanging voor medische behandeling bij een actieve prostaatontsteking, maar kan een zinvolle aanvulling zijn voor mannen die hun prostaatgezondheid structureel willen ondersteunen. Bekijk Prostallo.

Lees ook: verschil prostatitis en BPH.

Lees ook: ereprijs bij prostaatinfectie.

Lees ook: Urine-incontinentie: oorzaken, soorten en wat je zelf kunt doen.

Behandelingsopties vergelijking

Onderstaande grafiek vergelijkt de effectiviteit van de behandelingsopties naast elkaar.

Conclusie

Prostaatontsteking is niet één aandoening: het zijn er vier, met vier verschillende oorzaken en behandelingen. De meest voorkomende vorm, CP/CPPS, is niet bacterieel. Dat betekent dat antibiotica in de meeste gevallen niet de oplossing zijn, ook al worden ze voorgeschreven.

De sleutel is de juiste diagnose: vraag je huisarts of uroloog expliciet welk type prostatitis jij hebt en welke behandeling daarbij past. Bij type III zijn alfablokkers, bekkenbodemoefeningen en leefstijlaanpassingen bewezen effectiever dan een herhaalde antibioticakuur.

Dit artikel is informatief bedoeld en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd je huisarts bij aanhoudende of ernstige klachten.

1. Nickel JC (1999). Classification and diagnosis of prostatitis. Andrologia. PubMed 10535163
2. Krieger JN et al. (1999). NIH consensus definition and classification of prostatitis. JAMA. PubMed 10372241
3. EAU Guidelines on Urological Infections (2023). uroweb.org
4. Pontari MA & Ruggieri MR (2004). Mechanisms in prostatitis/chronic pelvic pain syndrome. Journal of Urology. PubMed 15371777

Bronnen

• Krieger JN et al. (1999). NIH consensus definition and classification of prostatitis. JAMA. PubMed 10218528
• Nickel JC et al. (2013). Clinical and microbiological characteristics of culture-proven chronic bacterial prostatitis. BJU International. PubMed 23305196
• Franco JV et al. (2018). Non-pharmacological interventions for treating chronic prostatitis/chronic pelvic pain syndrome. Cochrane Database. PubMed 30039856
• EAU Guidelines on Urological Infections (2024). European Association of Urology. uroweb.org

Bronvermelding

1. EMA (European Medicines Agency). Herbal Medicines Monographs. 2020.
2. ESCOP Monographs. Scientific Foundation for Herbal Medicinal Products. 2003–2019.
3. Wichtl, M. (2004). Herbal Drugs and Phytopharmaceuticals. Medpharm GmbH Scientific Publishers.
4. Schilcher, H., Kammerer, S., Wegener, T. (2016). Leitfaden Phytotherapie. Urban & Fischer.
5. NHG-Standaarden. Nederlands Huisartsen Genootschap. www.nhg.org